مكاتب فرشبافي در آذربايجان

مكاتب فرشبافي در آزربايجان

Xovsuz xalça.XIX əsr

Xovlu xalça. Şirvan məktəbi. XIX

Xovlu xalça .Qobustan. Şirvan məktəbi. XIX əsr

Xovlu xalça

Xovlu xalça. "Xanlıq". Qarabağ məktəbi.

Xovlu xalça. Şahnəzərli. Quba məktəbi.

Xovlu xalça. Şirvan məktəbi. XIX.

Xovsuz Sujetli xalça, Zili. Bakı məktəbi

Xovlu xalça.Qazax məktəbi

Xovlu xalça, 4 fesil Təbriz məkəbi

Xovlu xalça Göyçəli. Qazax məktəbi

Xovlu xalça, Herat-Pirəbədil, Quba məktəbi





Xovlu xalça, İlin vaxtları, Tebriz məktəb

Xovlu xalça Məcnun heyvanlar arasında. Bakı məktəbi

Xovlu xalça .Xeyyam öz sevgilisilə, Təbriz məktəbi

Xovlu xalça, Ovçuluq. Quba məktəbi

Xovlu xalça, Quba məktəbi

Xovlu xalça, Rüstem və Söhrab Qarabağ məktəbi

Xovlu xalça, Saxsıda güllər, Təbriz məktəbi

Xovlu xalça, Şəbi-Hicran. Bakı məktəbi

Xovlu xalça, Süjetli Təbriz məktəbi

Xovlu xalça Süjetli Təbriz mektebi

Xovlu xalça, Təbriz məktəbi

Xovlu xalça, xan Cəsnisi Quba məktəbi

Xovlu xalça. Təbriz məktəbi.

Illüstrasiyalı xalça. Qarabağ məktəbi. XIX əsr.

Xovlu xalça. Şirvan məktəbi

Xovlu xalça, Xanlıq Şuşa, Qarabağ məktəbi, XIX əsr.

Xovlu xalça, Xilə buta. Bakı məktəbi

Xovlu xalça, Zeyvə. Quba məktəbi

Xovlu xalça, dərvişlər, Təbriz məktəbi

منشاء برخي تركيب­هاي عجيب در فارسي

در كتابي كه بنام «شهريار و آن سه بار» براي چاپ آماده مي­شود، توضيحاتي بنا بر نياز بحث در مورد واژه­ها و تركيب­هايي داده خواهد شد كه در زبان­ها پيدا مي­شوند ولي خود آن زبان­ها قادر به توضيح و توجيه ان تركيب­ها نيستند. 

در اين­جا به پاره­اي از اين اصطلاح­ها و تركيب­هاي موجود در زبان فارسي اشاره مي­شود، براي مثال: يكشنبه، دوشنبه، .. دوقولو، سه قولو، يكي از قولوها، ... سنگ صبور، هفت­سين، شيرآب... يا سؤال­هايي از قبيل: چرا «چهارباغ» وجود دارد ولي «سه­باغ»، و «پنج باغ» وجود ندارند؟ گاوخوني يعني چه؟ ... همانگونه كه بيان شد، چون دليل پيدايش چنين اصطلاح­هايي در آن كتاب مورد بحث قرار خواهد گرفت، لذا، از بحث پيرامون آن خودداري مي­شود و فقط خود اصطلاحات مطرح مي­شوند. 

شنبه چيست؟

شنبه چه معنايي دارد؟ و از كجا آمده است كه كلمات بي­مفهوم «يك­شنبه»، «دوشنبه» و ... از آن ايجاد شده و مرسوم گشته است؟ واژه­ شنبه از لغت عبري Shabbathمشتق از واژه Shabath(به معني استراحت) آمده است. اين واژه، معني «روز استراحت»، و «روز اول هفته» دارد (همانگونه كه الان براي يهوديان است). 

اين لغت به صورت Sabbath(به مفهوم شنبه، و هفتمين روز هفته (با شروع از يكشنبه!) به مفهوم روز استراحت) وارد زبان انگليسي شده است. واژه Samedi(شنبه) در فرانسوي نيز از همين واژه است. 

اين لغت در يوناني به صورت Sabbatanو Sabbatoاست. در لاتين به صورت Sabbataو Sabbatum، و در روسي به صورت Subbota، و در عربي نيز به صورت «سَبت» و در توركي و فارسي به صورت «شنبه» با تلفظ «شمبه» وارد شده است. همه جا اين لغت به معناي روز استراحت و اولين (و در برخي با شرروع هفته از يكشنبه بعنوان آخرين) روز هفته است.  

جهت يافتن اينكه چرا در زبان فارسي واژه­هايي با تركيب عجيب «يكشنبه»، «دوشنبه» و ... ايجاد شده، لازم است كه تا به اين مطلب در فولكلور آذربايجان توجه كنيم. روزهاي هفته در فولكلور آذربايجان به اين شكل نام­گذاري شده­اند: 

1-   شمبه، 

2-   بازار گونو(روز بازار و خريد)

۳-سود گونو (روز شير)، 

۴-   دوز گونو (روز نمك)،   

5-   چرشنبه (شنبه­ي مقابل «شنبه»، شنبه­ي فرعي، شنبه­ي ناقص)، 

6-   آدينا آخشامي (عصر جمعه)، 

7-   آدينا گونو (روز جمعه) 

همان­گونه كه ملاحظه مي­شود هفته به «دو» بخش «سه روزه» و «يك روز خالي در وسط» و يا اينكه به دو بخش «4 روزه» و «3 روزه» تقسيم شده كه بخش اول با «شمبه» و بخش دوم با «چرشمبه» شروع مي­شود. نكته­ي مهم و مسأله­ساز در اين­جا دانستن و يا ندانستن معناي واژه­ي «چر» است.  

چر واژه­اي است كه چه به صورت «چر» و چه به صورت «چار» به شكل گسترده­اي از زبان­هاي توركي گرفته تا مغولي و حتي انگليسي پخش شده است. در اين جا به چند مورد از معناهاي «چر» دقت كنيد: 

-       چر (نوعي بيماري حيوانات)

-       چر (-چوب)

-       چر (ناقص)

-       چر (هنگام، زمان)

-       چر (روبروي، مقابل)

كه ديگر به واژه­هاي تركيبي مراجعه نمي­كنيم. 

رفتار عجيب زبان فارسي اين است كه هيچ ملاحظه­­ي در و همسايه را نكرده و بدون تعارف «چرشمبه» را «چهارشنبه» فرض كرده و عجيب­تر اين كه با عدد روزهاي بين شنبه تا چرشمبه را نيز پر كرده است و در نتيجه اين نام­گذاري بي­مسماي موجود روزهاي هفته بوجود آمده است. 

دوقولو، سه­قولو، ... يكي از قولوها ...

تركيب جعلي «دوقولو» از فعل «دوغماق» (زاييدن) در توركي است كه از تركيب «ائكيز دوغولو» (جفت زاييده شده) بوجود آمده است و حالا اصطلاحات عجيب و غريب «سه قولو»، «يكي از قولوها» ايجاد شده­اند كه نيازي به توضيح بيشتر نيست و خود گوياست.  

سنگ صبور

اين كه چرا تركيب و اصطلاح عجيب «سنگ صبور» پيدا شده نياز به توضيح مختصري دارد. در اينجا مفهوم «داش» كه در توركي اسم است و معني «سنگ» مي­دهد با پسوند «- داش» كه به معني «هم» است خلط شده. ابتدا اجازه بدهيد مثال­هايي در اين مورد يعني كلماتي با پسوند «- داش» ارائه شود» 

-       يولداش = يول (راه) +  داش (هم) = همراه، رفيق

-       قارداش = قارين (شكم) + داش (هم) = هم­شكم، از يك شكم زاده شده، برادر

-       چاغداش = چاغ (زمان، عصر) + داش (هم) = همزمان، هم عصر، معاصر

-       آداش = آد (نام) + داش (هم) = هم­نام

-       سيرداش = سير (راز، سر) + داش (هم) = همراز، محرم اسرار يكديگر

-       آرخاداش = آرخا (پشت) + داش (هم) = هم پشتيبان، كساني كه پشتيبان يكديگرند

-       صبيرداش = صبير (صبر) + (داش) = هم­صبر، كساني كه صبر خود را سهيم مي­شوند

همانگونه كه ملاحظه مي­­كنيد واژه «صبير» كه در توركي همان «صبر» است به صورت «صبور» فرض شده و پسوند «- داش» نيز «سنگ» در نظر گرفته شده است و تركيب بي­مسماي «سنگ صبور» ايجاد شده است. اصلاً سنگ نيازي به صفت صبور بودن ندارد. 

اما، در فولكولور آزربايجان و در قصه­ها، دختركي با قضيه­اي روبرو مي­شود كه از توان و تحمل روحي او خارج است. لذا، عروسكي برايش تهيه مي­كنند كه او در خفا هر روز قصه­اش را به او بازگو مي­كند. يعني، اين عروسك «صبيرداش» (هم صبر) او مي­شود و در نهايت دخترك سالم مي­ماند و عروسك از فشار روحي مي­تركد و يا چاك برمي­دارد (چاتلايير). يعني در فشار روحي دق مي­كند و مي­ميرد كه احتمالاً واژه «چاتلاماق» (نوعي از مردن) در توركي به اين مفهوم برمي­گردد. 

آن گاه، دختر قصه­اش را به سنگ مي­گويد يعني سنگ «هم صبر» او مي­شود و در نهايت سنگ نيز چاك برمي­دارد (چاتلايير). امروز اصطلاح «داش چاتلاسا» (اگر سنگ چاك برداد) به مفهوم نهايت طاقت به كار مي­رود. به اين اصطلاح دقت كنيد: در جايي كه ساعت نباشد و بخواهند زمان را تخمين بزنند براي بيان نهايت احتمال زمان مي­گويند: «داش چاتلاسا ساعات بئش­دير!» (اگر سنگ چاك بردارد ساعت 5 بيشتر نمي­تواند باشد). 

در ادامه­ي اين بحث بد نيست نظري به ترجمه­ي شعر يوناني­اي كه شاملو ترجمه كرده بود و با صداي خودش فروخته مي­شود، دقت كنيد. در يكي از شعرها اين گونه مي­گويد: 

توده­ي كوچك بي­گلوله و شمشير مي­جنگد 

براي نان همه، براي نور و براي سرود 

و در گلوله پنهان مي­سازد فريادهاي شادي و غمش را 

چرا كه اگر زبان بگشايد صخره­ها از هم بخواهد شكافت  

اين اصطلاح «صخره­ها از هم بخواهد شكافت» همان چاك برداشتن سنگ است كه با بزك ادبياتي­تر ارائه شده و نهايت طاقت را مي­رساند. يعني، اگر آن توده­ي كوچك زبان گشود بدانيد كه نهايت يك طاقت و توان ممكن فرا رسيده است. اين ارتباط نهايت طاقت با سنگ خود به خود گوياي مطلب هست كه سنگ نيازي به صفت صبور بودگي ندارد و خودبخود صبور هست. اين تعبير روشنفكري نيست، بلكه يك ريشه مشترك فولكولوريك و اساطيري در ميان اقوام است. به­تر نبود كه شاملو به فولكولور در شكل اصيل­تر آن بيشتر توجه مي­كرد؟  

7سين

 پيدايش تركيب عجيب «هفت­سين» نيز ار آن مواردي است كه هنوز محققين محترم فارس جوابي بر مفهوم و نحوه­ي پيدايش آن ندارند. ابتدا، اجازه بدهيد تا نكته­اي را در زبان توركي و فولكولور آن توضيح بدهيم، آن­گاه به نحوه­ي پيدايش آن بپردازيم. 

در پاره­اي از زبان­ها مثل لاتين، روسي، توركي و ... اسم و صفت صرف مي­شود كه در زبان­شناسي به اين صرف اسم و صفت declensionگفته مي­شود. در توركي در وضعيت «رائي» accusativeاگر اسم يا صفت به مصوت ختم شود پسوند «- سين» يا «- سيني» مي­گيرد. مثلاً: واژه­هاي «آتا» يا «ده­ده» در جمله «پدرش را ديدم» (آتاسين ]ده­ده­سين[ گؤردوم.) همان­گونه كه گفته شد، چون اين اسم­ها به مصوت «آ»، «ــَـ» ختم مي­شود در حالت «رائي» پسوند «- سين» مي­گيرد. از اين رو واژه­هاي «آتا»، «بابا»، «ده­ده»، «آنا»، «آبا»، «نه­نه»، «باجي»، «اوجا»، «گوده»، «آرا»، و ... و نيز در مورد عددهاي «ايكي = 2»، «آلتي = 6» «يئددي = 7»، «اون ايكي = 12»، «ييرمي (ايگيرمي) = 20»، «اللي = 50» و ... چون به مصوت ختم مي­شوند در وضعيت accusativeپسوند «- سين»، و «- سيني» خواهند گرفت. مثل: 

-       ايكي­سين (دو تايش را) 

-       آلتي­سين (شش تايش را) 

-       يئددي­سين (هفت تايش را) 

-       ... 

-       اللي­سين (پنجاه تايش را)  

در هنگام تحويل سال در فولكولور آذربايجان اين گونه گفته مي­شده: "آيدين بركت زادلاردان يئددي­سين قويون" (از چيزهايي كه سمبل بركت و روشنايي­اند هفت­تايش را بگذاريد.) اين هفت مورد تقريباً از اين قرارند: 

1-   قرآن (سمبل اعتقادي) 

2-   سو (= آب؛ سمبل پاكي و حيات و روشنايي) 

3-   بوغدا و برخي غلا ديگر (= گندم؛ به صورت برشته كه محصول روي زمين و سمبل غذا هستند) 

4-   ميوه (مخصوصاً سيب و سنجد كه تا آن موقع سال مي­مانند؛ سمبل بركت روي درخت و يا سردرختي) 

5-   يومورتا (= تخم مرغ؛ كه سمبل بركت حيواني است) 

6-   سيككه (= سكه؛ كه سمبل بركت داد و ستد است) 

7-   گؤيه­رتي (= سبزه؛ كه سمبل رويش و تازه شدن و ادامه حيات است)

كه در نتيجه سال كهنه به بركت سال جديد پيوند مي­خورد و ادامه مي­يافت. 

ملاحظه مي­كنيد كه «7سين» اگر به توركي خوانده شود مي­شود «يئددي­سين» كه به معناي «هفت­ تايش را» است. ولي تفكر غيرفولكولوريك محققان و منگ­شدگي در مقابل زبان فارسي باعث مدفون شدن اين ردپاي فولكولوريك شده است و به جاي اين سمبل­هاي بركت «سماق» و «سركه» پيدا شده است كه لابد به سماق و سركه­ي سال جديد پيوند مي­خورد و ادامه مي­يابد! 

شيرآب

اين واژه را نيز كه مرتبط با مفاهيم آوايي است در اينجا از اين لحاظ مي­آوريم كه در فولكولور و زبان توركي آزربايجاني اصيل­ترين سيستم آوايي-مفهومي اصوات زباني وجود دارد كه در كتاب ديگري به اين سيستم آوايي-مفهومي خواهيم پرداخت.  

در توركي آزربايجاني سيستم آوايي-مفهومي خاصي براي بيان ريزش آب وجود دارد كه تغيير مصوت مياني باعث تغيير مفهوم واژه مي­گردد: 

-       شارر (شارّ): ريزش آب از ارتفاع بالا 

-       شورر (شورّ): ريزش آب يا ... به صورت تقريباً افقي (مثل ريزش خود از رگ، ريختن بي­هدف آب نسبتاً كم فشار از شلنگ) 

-       شيرر (شيرّ): ريزش آب از ارتفاع كم 

(البته در كتابي كه به سسيتم آوايي-مفهومي در توركي آزربايجاني اختصاص دارد بيش­تر توضيح داده خواهد شد كه) صداي /ش/ مفهوم «سر و صدا»، «ايجاد صدا و مرتبط شدگي» دارد. مصوت مياني «ارتفاع» را مشخص مي­كند و صداي /ر/ جريان و حركت را مي­سازد و تكرار آن نشان دهنده استمرار است. در زبان فارسي و در اصطلاحات علمي از «شار» استفاده مي­شود ولي استفاده از فعل «شار شار كردن» (به شكلي كه در فارسي فعل­سازي شود) يا «شاريدن» ديده نمي­شود. تنها در واژه­هايي مثل «آبشار» ديده مي­شود. تركيب فعل واره­ي «شُر شُر كردن» وجود دارد ولي تركيب «شير شير كردن» وجود ندارد. 

ملاحظه مي­كنيد كه واژه­ي «شير» با مفهومي كه ايجاد مي­كند براي شير آب مورد استفاده قرار گرفته است. ضمناً فعل­هاي توركي به صورت مصدر در اين مورد عبارتند از: 

-       شاريلداماق 

-       شيريلداماق 

-       شورولداماق 

يعني، هر سه شكل فعل وجود دارد. واژه­هاي «شير دادن»، «شيريلتي»، «شيرراتان»، «شورولقان»، «شورولتو» و ... نيز از اين مصدرها ساخته مي­شوند. «شيرآب» نيز از اين مصدرهاست و توجيهاتي از قبيل «ساخته شدن شيرآب به صورت شير درنده» و ... از روي ناچاري است كه باعث مي­شود محققان راحت­طلب دست به جعل و يا خيال­پردازي بزنند.  

چهارباغ، كوير، و گاوخوني

چرا واژه و تركيب «چهارباغ» وجود دارد ولي «سه باغ»، «پنج باغ» و ... وجود ندارند؟ گفتني است كه اين تركيب نيز از مواردي است كه فارسي بدون هيچ ملاحظه­ و تعارفي فوراً مهر «چهار» كذايي خود را بر آن زده است. قبلاً راجع به واژه­ي «چر» بحث شد كه البته بسيار گسترده است و بحث ائتيمولوژيكي آن در حوصله اين بحث نيست. در اين مورد نيز وجود واژه­ي «چر» در ابتداي «باغ» باعث برداشت فارسي زبان از آن به عنوان «چهار» شده است. 

اين تركيب يعني «چهارباغ» به صورت «چرباغ» به وسيله­ي صفويان از آزربايجان به اصفهان برده شده است. «چرباغ» كه در ادبيات عاشقانه­ي توركي مثل «اصلي و كرم» به كرات از آن ياد مي­شود دقيقاً به معناي «پارك» به مفهوم امروزي است.  

به چند مورد ديگر از واژه­هايي كه اسم مكان و جايي هستند دقت كنيد: 

-       لوت (عريان): بيابان لوت 

-       كوير = كَوَ (خشك، بي­حاصل، بدرد نخور) + يئر (زمين) : بيابان كوير  

حالا به اسم بي­مسماي «باتلاق گاوخوني» دقت كنيد كه هيچ ربطي به «گاو» و «خون» ندارد و كاملاً ساده به اين صورت است: «قوخونني = قوخونّي» Qoxunni(يعني داراي بوي تند و زننده و اين­گونه هم هست). توضيح اينكه در توركي اگر اسم به صداي «ر» و يا «ن» ختم شود به جاي پسوندهاي «- لي»، و «- لو» صداهاي ياد شده تكرار مي­شود. مثلاً: 

-       تهرانلي = تهرانني = تهرانّي 

-       اهرلي = اهرري = اهرّي  

اين نكته در مورد تورك­هاي مركز (اراك، قوم، همدان، و ...) و به خصوص اطراف اصفهان شديدتر است

اهميت زبان مادري

نگارش: باي محمدچندري

آن كه به زبان خويشتن درماند             نادان بُوَد أر دو صد زبان مي داند

روز ۲۱ فوريه از طرف يونسكو به عنوان روز جهاني زبان مادري نامگذاري شده‌است.نامگذاري اين روز در كنفرانس عمومي يونسكو در سال ۱۹۹۹ به منظور كمك به تنوع زباني و فرهنگي انجام شده‌است. مجمع عمومي سازمان ملل متحد نيز به دليل اهميت زياد آن، سال ۲۰۰۸ را سال جهاني زبان‌ها اعلام كرد.نام گذاري اين روز به نام زبان مادري نشان ا ز اهميت فوق العاده اين موضوع دارد كه پايه‌ي آن د ركشور بنگلادش بنا نهاده شد. د رباره‌ي اهميت زبان مادري اين گفته كافي است كه شناسنامه و هويت يك قوم است. و اگر قومي شناسنامه‌ي خود را گم كند در واقع هويت خود را گم كرده است، و شناسنامه ي المثني‌ي ديگري هم نمي توان تهيه كرد. ا زطريق زبان مادري است كه تاريخ و فرهنگ ملت ها به نسل هاي آينده  انتقال مي يابد. اين را بايد قبول كرد كه تنوع زبان دركشوري نشان از تنوع فرهنگي و تاريخ غني آن سرزمين است. هر زباني شيريني خاص خود را دارد به قول معروف هر گلي بويي دارد. اگر ما به زبان مادري خود، تفاوتي نمي كند،فارسي،تركي، تركمني، عربي، سيستاني و...احترام قائل نشويم ا نتظاري ا زديگران نبايد داشته باشيم. ياد دارم كه يكي از آشنايان كه در يكي ا زشهرهايي كه فارس زبان بودند كار مي كرد، به فرزندش به اجبار زبان فارسي را ياد داد و اجازه نمي داد كه به زبان تركمني حرف بزند ، اين بچه زبان فارسي را مثل آب خوردن بلد بود ولي زبان مادري خودش را نمي دانست و وقتي به زادگاهش مي آمد در برقراري ارتباط با كودكان هم سن وسالش مشكل داشت. والدين اين فرد پس از مدت ها سرشان به سنگ خورد و غيرتشان گل كرد تا به فرزندشان زبان مادري را ياد بدهند با اين كه تلاش فراوان كردند ولي موفقيت زيادي به دست نياوردند. متأسفانه بعضي اوقات شاهد اين مسئله هستيم كه سخن گفتن به زبان مادري را نوعي حقارت و  پايين بودن فرهنگ مي پندارند. درصورتي كه هر كس به زبان مادري خود با يد افتخار كند. اين تنوع ها هستند كه پايه اتحاد و يكدلي را محكمتر مي كنند.

 پيشنهاداتي جهت تقويت زبان مادري:

1-   تدريس زبان مادري د رمدارس دو زبانه كه در قانون اساسي صراحتا" قيد شده است كه تا به حال عملي نشده است.

2-   فراخوان مقاله هايي در باره ي زبان مادري.

3-   برگزاري همايش هايي د ر دانشگاه ها .

4- نقش صدا وسيما در گسترش و غني سازي زبان مادري بسيار حائز اهميت است.كه همت و درايت  مسئولان اين ارگان مهم را مي طلبد.

5- توجيه پدران ومادران د رباره ي اهميت زبان مادري ا زطريق روزنامه ها ،مجلات، سايت ها ،وبلاگ ها و....چون متأسفانه هنوز عده ي كثيري از والدين آن طور كه بايسته است توجيه نشده اند.

و در انتها چند بيت شعر ا ز اين حقير در باره‌ي زبان مادري.

انه ديل

نه عاجايئپ انه ديل               ييتيپ باريانگ ياد بولوپ

إلينگ توتان قول گؤزلأپ          تولقوندا سن مات بولوپ

حور ايله مه اؤز ديلينگ           انه يالئ انه ديل

سويجئ ديلي ساقلالينگ            ييتسه گلمز ينه ديل

عار بيليأندير كألري                اؤز ديلينه گپله مك

يره گيرمك بيليأندير               آتا كشتين چؤبله مك

سويجي تركمن سؤزلأنگده          داقئيپ چاروا آدئنئ

ينه چاروا دار لار دئر              ساقلار توركمن زادئنئ

ساده ديليم سايرانگدا                مس اديأرسينگ بو حالئ

 دونيا يوزون آيلانسانگ            بولماز انه ديل يالئ

ترجمه‌ي لفظ به لفظ:

زبان مادري

زبان مادري، برما ناآشنايي و دوري ازما

دست ياري داري د رامواج سهمگين

اي دوست تحقير نكن، آن همچون مادرست

زبان راگرامي داريم،چون نيست شد برگشت ندارد

بر بعضي ها ننگ است خوشه چيني كشت پدرانمان

دهاتي نام مي نهند اگر به زبان مادري سخن بگويي

باز اينانند كه هويتمان را زنده نگه مي دارند

وقتي نغمه سر مي دهي دگر گون مي شوم

مستوره افشار اورمي، اولين فعال حقوق زنان در ايران

برگ برگ تاريخ پرافتخار آذربايجان حكايت از زنان و مردان آزاد انديشي است كه آزادي را براي مردمان سرزمينشان ارمغان آورده و آن را معني و مفهوم بخشيده اند. در عرصه حقوق زنان در عصر جديد زنده ياد مستوره افشار اورمي «1259 ـ  1325 شمسي» نخستين فردي است كه در عرصه احياي حقوق زنان و آموزش اين قشر از جامعه بطور جد قدم برداشته است.

مستوره افشار اورمي دختر مجدالسلطنه افشار اورمي سردار ناجي غرب آذربايجان در فاجعه جيلولوق و والي آذربايجان در دوران اتحاد اسلام مي باشد «1» مادرش نيز از خانواده والي برجسته آذربايجان امامقلي ميرزا ملك قاسمي بوده است. برادر مستوره افشار هم كسي نيست جز پروفسور جلال افشار اورمي پدر علم حشره شناسي ايران، خواهرش توران افشار هم از نامداران علم و ادب اين سرزمين مي باشد. دو خواهر ديگر مستوره افشار، آلچا و هايده نيز از اعضاي فعال انجمن نسوان وطن خواه بودند.

مستوره افشار به سبب پيشينه فرهنگي خانواده و هوش وافري كه داشت از همان دوران كودكي جداي از زبان مادري خود تركي آذربايجاني، زبانهاي فرانسه، روس، انگليسي و فارسي را نيز فرا مي گيرد. مستوره دوران نوجواني را در تفليس و جواني را در استانبول سپري كرده و با تجاربي كه در خارج از كشور اندوخته در بازگشت به كشورش مثمر ثمر واقع مي شود.

به هر حال در بازگشت به ايران و دستگيري پدر توسط قواي انگليس به جرم وطن خواهي و آزادسازي اورميه از دست قواي مسلح جيلوهاي آسوري كه مرتكب جنايت هولناكي در حق مسلمانان آذربايجان شده بودند. مستوره به همراه خانواده اش به سبب تبعيد پدرش سردار مجدالسلطنه افشار اورمي به تهران، بالاجبار «2» در پايتخت سكونت مي گزينند. مستوره به همراه خواهرش توران افشار ضمن پيگيري حقوق مسلمانان اورميه در فاجعه جيللوق و تلاش براي برگرداندن كتابخانه و اموال به غارت رفته پدرشان توسط قواي غارتگر روس «3» به فعاليت هاي اجتماعي و احقاق حقوق زنان نيز روي مي آورد.

مستوره افشار اورمي به كمك بانو محترم اسكندري «4» انجمن نسوان وطن خواه را در سال 1301 شمسي تشكيل مي دهد. پس از مرگ محترم اسكندري در سال 1303 شمسي، مستوره افشار به رياست جمعيت دفاع از حقوق زنان برگزيده مي شود.

اهم برنامه هايي را كه مستوره افشار در آن سال و در آغاز به كار رسمي جمعيت زنان تدوين كرد عبارت بود از لزوم سواد آموزي زنان، تاسيس بيمارستان براي زنان فقير، سرپرستي دختران يتيم، تهذيب و تربيت زنان، آشنا كردن زنان به حقوق اوليه خود، استفاده از كالاهاي توليد شده در صنايع داخلي، امكان داير كردن كلاسهاي آكابر براي زنان بزرگسال و ... بطور كلي هدف وي بدست آوردن حقوق اجتماعي بانوان بود.

انجمن دفاع از حقوق زنان «نسوان وطن خواه» به رياست مستوره افشار در راستاي اهدافشان به موفقيت هاي بزرگي نيز نائل مي شوند. فعاليت هاي مستوره افشار تنها در اين موارد خلاصه نمي شود، وي جداي از نوشتن و انتشار دهها مقاله در رابطه با حقوق زنان و سخنراني هاي آتشين در دفاع از جامعه زنان، حتي براي نخستين بار در تاريخ ايران موفق ميشود كنگره ي نسوان شرق را در منزل شخصي خود در تهران ميزباني كند.

دومين كنگره بين المللي نسوان شرق در ششم آذر ماه سال 1311 در شهر تهران برگزار مي شود و نمايندگان زن كشورهايي چون تركيه، سوريه، لبنان، مصر، تونس، عراق، هندوستان و چند كشور ديگر به ايران آمدند تا با نطق هاي قاطع خود، نشان دهند كه براي احقاق حقوق مشروع زنان عزم خود را جزم كرده اند. در اين ميان، مستوره افشار كه به عنوان رئيس جمعيت نسوان ايران در اين كنگره حضور دارد، آن قدر نسبت به برگزاري اين جلسات مشتاق است كه پيشنهاد مي دهد جلسه مقدماتي كنگره را به منظور بررسي اهداف و جوانب، در منزل او ترتيب دهند. او با گشاده رويي از مهمانان خود پذيرايي كرده و شادمانه آمادگي خود را براي هر گونه كمك به برگزاري هر چه بهتر كنگره اعلام داشت.

به هرحال در جريان همين مذاكرات مقدماتي بود كه با توافق اكثريت، هيات رييسه هم مشخص شد. از جمله اعضاي هيات رييسه ي كنگره نسوان شرق عبارت بودند از: مستوره افشار، صديقه دولت آبادي، فخر عادل خلعتبري، نورالهدي منگنه، شاهزاده ملوك خانم اسكندري، عفت الملوك خواجه نوري، فخرآفاق پارساي و يازده نفر ديگر. تمامي اين زنان، از جمله مستوره افشار از زنان فعال عرصه هاي اجتماعي بودند و هر كدام، به نوبه ي خود، در پيشبرد اهداف كنگره تجاربي از پيش اندوخته بودند. متاسفانه در آن برهه از زمان فعاليت هاي مدني نسوان وطن خواه ايران با روحيات ديكتاتور مابانه رضاخان سازگار نبود هرچند كه او در ظاهر خود را علاقه مند به حقوق زنان نشان مي داد ولي تصميمات وي برخلاف اين مهم بود. جمعيت نسوان وطن خواه در حالي كه داراي 195 عضو رسمي بود در 1312 ه. ش با فرمان شخص رضاخان منحل شد. گفتني است كه مستوره افشار در اواخر عمرش سرپرست شيرخوارگاه تهران بود

كارنامه ي زناني چون مستوره افشار، صديقه دولت آبادي، نورالهدي زنگنه و ديگران تا حدود زيادي روشن است و به خوبي روحيه فعال و پويايشان را بازگو مي كند.

خانم مستوره افشار اورمي با و جود اين كه رياست انجمن را بر عهده داشت، حتي در اداره كلاس هاي شبانه ي زنان نيز به شدت فعاليت مي كرد و در راه گريز از جهل و خرافه به زناني كه تا آن روزها كنج خانه جايگاهشان بود كمك مي كرد.

وي كه تمام عمر در تكاپو و تلاش براي مردماني از جنس خودش بود، در سن 65 سالگي در سال 1325 شمسي درگذشت.

روحش شاد و يادش گرامي باد

پي نوشت و منابع:

1 ـ مجدالسلطنه افشار اورمي «جمشيد اردشير افشار» فرزند اردشيرخان سرتيپ افشار اورمي بود. سردار مجدالسلطنه به تبعيت از پدران خود وارد خدمت نظام شد و تا امير توماني ترقي كرد. مجدالسلطنه به همراه قواي عثماني آذربايجان را از تصرف ارتش تزار روس و جلوها آزاد ساخت. در سولو تپه نزديكي قوشاچاي به انتقام خون صدها هزار مسلمان آذربايجاني كشته شده شده به دست قواي مسيحي به جيلوهاي مسلح پا به فرار حمله كرده و انتقام سختي از آنان گرفت. مجدالسلطنه در زمان اتحاد اسلام والي آذربايجان شد و در تبريز اقامت كرد. روزنامه آذرآبادگان با پول مجدالسلطنه افشار به مديريت ميرزا محسن خان رفعت و نويسندگي ميرزا تقي خان رفعت به زبان تركي در تبريز منتشر شد. او علاوه بر مقام سرداري مردي بسيار روشنفكر متجدد و صاحب قلم بود كه به چندين زبان نيز تسلط داشت و همواره با عبدالرحيم طالبوف مراوده و مكاتبه داشت. ويليام جكسن نيز پس از ديدار با وي در اورميه در سفرنامه اش مجدالسلطنه را مردي بسيار شجاع متجدد و دانشمند معرفي مي كند.

قشون غارتگر روس پس از آنكه اورميه را اشغال نمود. به سبب كينه اي كه از همكاري مجدالسلطنه با عثماني داشت، اموال ارزشمند خانه او را غارت كرده و موزه معروف وي را با همه كتابهاي بسيار ارزشمندش به تفليس بردند. بعدها دختران مجدالسلطنه مستوره و توران اين موضوع را پيگيري كردند كه متاسفانه به سرانجام نرسيد. عشق ارغواني، طوق لعنت و ماشاا... خانم از آثار بجاي مانده مجدالسلطنه مي باشد كه هر سه در تفليس به چاپ رسيده است.

2 ـ مجدالسلطنه افشار اورمي پس از نقش برآب كردن نقشه هاي انگليس مبني بر تشكيل دولت مسيحي در غرب آذربايجان و در شهرهاي اورميه و سلماس مورد غضب استعمار پير واقع شد. انگليس از طريق مهره سياسي خود وثوق الدوله مجدالسلطنه را به اجبار به تهران تبعيد كرد. و نهايت وي بطور مظلومانه و پس از چندي زندگي در تبعيد نهايتا در رشت دار فاني را وداع گفت. جنازه وي را به تهران حمل و در ابن بابويه به خاك سپردند. مستوره افشار دختر مجدالسلطنه در نامه خود به تاريخ 15 ارديبهشت 1303 شمسي به مجلس ملي طبق سند شماره 2 / 151 كه به تازگي در قالب كتابي مستند تحت عنوان تحولات غرب آذربايجان توسط كتابخانه مجلس شوراي اسلامي منتشر شده است مي نويسد: در اواخر جنگ بين المللي اهالي مظلوم اورميه و سلماس و ساير حوالي آن از طرف نصارا جلوها و ارامنه قتل عام مي شوند و يكصدو سي هزار نفر به قتل رسانيده بودند. پدرم مجدالسلطنه افشار در استانبول بود. پس از شش ماه از واقعه دلسوز اورميه مطلع گرديد. براي استخلاص آن بدبختان به ايران مراجعه نمود و بقيه السيف آن بدبختان را خلاص كرد. بعد از متاركه جنگ بين المللي ارامنه نصارا و جيلوها از پدرم به انگليس ها شكايت نمودند كه مجدالسلطنه افشار با ما جنگ كرد و مانع شد كه اهالي اورميه وسلماس و ساير حوالي آن را به قتل رسانيده در آنجاها يك حكومت «آثورستان» تشكيل دهيم. انگليس ها پدرم را توقيف و ده ماه حبس كردند. پس از هزاران زحمات و مشكلات كه پدرم را آزاد نمودند از رئيس دولت وقت وثوق الدوله كه اجازه داده بود انگليسي ها پدرم را حبس نمايند خيلي استدعا و اصرار نموديم كه اجازه دهند برويم در اورميه در املاك خودمان زندگي كنيم... قبول ننمودند. جبرا مثل اسير پدرم را با عائله به طهران آوردند چون اسير انگليسي ها بوديم.

3 ـ مستوره افشار در نامه ذكر شده «15 ارديبهشت 1303 به سند شماره 2 /151 ـ به نقل از صفحه 428 ـ429 كتاب تحولات غرب آذربايجان» مي نويسد: كتابخانه بزرگ و معروف پدرم را كه هم اش خطي و پر از مينياتورهاي قديم و ناياب بود و بيست و پنج عدد از اين كتاب ها چنان ناياب بود كه در كتابخانه معرف لندن هم نسخه آنها پيدا نمي شد. بيست عدد تابلوهاي بزرگ و قديم كار نقاش هاي قديم ايران، شانزده هزار سكه هاي قديم ايران و تمام دول اسلامي ـ تخت هاي خاتم، خوان هاي خاتم، فرش و پرده هاي ذي قيمت، اسباب نقره، طلا و ساير هزار نوع اشيائ ذي قيمت ما را در تفليس و هم در باطوم به ژنرال قونسولگر تفليس و قونسولخانه باطوم آورده به فروش رسانيده و حيف و ميل نمودند. تمامي اهالي قفقاز مي دانند و شاهد هستند روزنامه هاي قفقاز در اين موضوع نوشته و حركات شرم آور دولت عليه را تنقيد نموده اند.

4 ـ يرواند آبراهيميان در كتاب ايران بين دو انقلاب مي نويسد: محترم اسكندري همسر سليمان اسكندري و مدير يكي از اندك مدارس دخترانه در ايران بود. عمده فعاليت آنان مبارزه براي وضع قوانين حمايتي زنان، برگزاري كلاسهاي سواد آموزي، انتشار مجله و اجراي نمايشنامه براي ارتقاي سطح آگاهي عمومي بود.

ـ تحولات غرب اذربايجان ـ به روايات اسناد مجلس شوراي ملي ـ به كوشش علي ططري، رحيم نيكبخت ـ انتشارات كتابخانه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي ـ چاپ اول 1390 صص 431 ـ 428

ـ دايره المعارف زن ايراني، صص 100 ـ99 ـ توبه زمستوري، چاپ اول 82 ـ ص 139 ـ ماخذ ـ مشاهير علمي فرهنگي آذربايجان غربي، پرويز عقلمند ـ انتشارات قصيده سرا ـ تهران 1385

ـ روزنامه سرمايه، شماره ي 278 صفحه 8 «زنان» تاريخ  28/6/85  ماخذ: اولين هاي اورميه ـ محمدصبحدل، امير اكبري ـ نشر بوتا ـ صص 39 ـ 41

ـ ايران بين دو انقلاب ـ يرواند آبراهاميان، ترجمه احمد گل محمدي و محمد ابراهيم فتاحي ـ تهران، نشر ني، چاپ سوم 1378 صص 159 ـ 160

ـ مهدي مجتهدي، رجال آذربايجان در عصر مشروطيت، به كوشش غلامرضا طباطبايي مجد، انتشارات زرين ص 38

ـ بزرگان و سخن سرايان آذربايجان غربي، محمود راميان، محمد تمدن، علاالدين تكش ـ چاپ مهر آيين نو 1344 صص 55 ـ 54

ـ سفرنامه جكسن، ابراهم و . ويليامز جكسن ـ ترجمه منوچهر اميري، فريدون بدره اي، تهران، انتشارات خوارزمي ـ چاپ اول 52 ـ ص 120 «مستوره افشار اورمي، اولين فعال حقوق زنان در ايران، نوشته: محمدعلي ارجمندي دي ماه 91 »

زبان توركي گوش نواز ترين زبان دنيا

حروف صدا دار(ünlülər ) در توركي:

قاعده هماهنگي اصوات ünlülər uyumu :

مثال:
در:
kapi اشتباه
kapı صحيح

خنديدن:
gülmak اشتباه
gülmək صحيح

ساعتها:
saatlər اشتباه
saatlar صحيح

شش:
alti اشتباه
altı صحيح

مثال:كلمه آدم
در اين كلمه 2 مصوت وجود دارد آ a و فتحه ə
چون آa كلفت-قالين است و فتحه نازيك-اينجه پس مصوت دوم به شكل كلفت-قالين خود تبديل ميشود(فتحه به آ تبديل ميشود)
پس در توركي آدم adəm به شكل آدام adam تلفظ ميشود

البته تمام اين قانون را مردم آزربايجان بصورت ناخود آگاه به كار ميبرند و با اين قانون آشنا هستند.

اين قانون در لغات توركي كه به فارسي وارد شده اند نيز به كار ميرود
مثال:
تغيير فتحه و آ :
پسوند توركي "گاه" در كلماتي مثل خوابگاه و خوابگه(پسوند گاه در توركي به شكل قاه به كار ميرود)
لغت توركي "كوتاه" كه به شكل "كوته" نيز به كار ميرود(در توركي به شكل güdə )
پسوند توركي "دان"و"دن"
پسوند توركي "دار" و "در"
و....

TÜRK'ün dili tək sevgili istəkli dil olmaz