ساوالان باخ هاوالان، دردین آلان، چوخدو منیم تک

 سئویره م داغ- دَ ره وی، بَت- به ره وی جانلا- تَنیم تک

 قارا، آغلی- قاراداغلی ، قاراباغلی ، وطنیم تک

 آی بوتون وارلیغی گْؤیچک

 ده لی وورغونلارا باش چک!

 آی طبیعت گؤزه لی چوْخلو گوزه للیک گؤزو سه ن سن

 هم شیرین یازلی، شیرین نازلی، باخیشلار سؤزو سه ن سن

 نه بیلیم! بلکه ده دونیادا بهشتین اؤزو سه ن سن

 کوْ ثه رین چئشمه سی دریاچه وه باغلی

 اَته گین سَبزه لی – باغلی

 گول له رین خوْ للو بوتاقلی

 گؤز باخارکه ن باخیشملا اؤپوره م آل یاناغین دان

 خضر تک آختاریرام آب حیاتی بوُلاغین دان

 وارلیقین شه فتینی بلکه اَ مه م اوْ گول دوداغیندان

 آلمادان حاجه تیمی من اوْ موقدده س اوْ جاغیندان

 چکمه رم ال- آیاغین دان

 قوْپمارم هئچ قوُ جاغیندان

 اوُلوُ سوُلطان ساوالان، داغلار آرا توُت اوُجا باشین

 نئچه میلیون ایلی آید یندی قْوْیوب دور گئری یاشین

 آچیق آلنین قیریشیبسا، آغاریب باشیله قاشین

 یئنه سای سیزدی ته لاشون

 چوخ! دوشوب باشلارا داشین

 حؤرمتین وار ائل آرا ، بیزلره سوُ لطان بابا سه ن سن

 اؤز قوچاقلارینا یوْ ل گؤسته رن آغشین خوْ جا سه ن سن

 دده قوُرقوُ د لو او سه ک سن بیر ائلاته آتا سه ن سن

 دیللرین اَزبری ائللر آرا سه ن سن

 بوْ للو ده رده چارا سه ن سن

بولوت قاراچورلو سهند - Bulut Qaraçorlu - SƏHƏND

Savalan, bax havalan, dərdin alan, çoxdu mənim tək

 sevirəm dağ- dərəni, bət- bərəni, canla tənim tək

 qara- ağlı; Qaradağlı, Qarabağlı, vətənim tək

 ay bütün varlığı göyçək

 dəli vurğunlara baş çək!

 ay təbiət gözəli, çoxlu gözəllik gözü, sənsən

 həm, şirin yazlı- şirin nazlı, baxışlar sözü, sənsən

 nə bilim! bəlkə bu dünyada beheştin özü, sənsən?

 Kovsərin çeşməsi dəryaçana bağlı

 ətəyin səbzəli- bağlı

 güllərin qollu butaqlı

 göz baxarkən baxışımla, öpürəm al yanağından

 Xızr tək axtarıram a`b-i həyatı bulağından

 varlığın şəftini bəlkə əməm o gül dodağından

 almadan ha`cətimi, mən o müqəddəs ocağından

 çəkmərəm əl, ayağından

 qopmaram heç qucağından

 ulu sultan Savalan, dağlar ara tut uca, ba`şın

 neçə milyon ili aydındı qoyubdur geri ya`şın

 açıq alnın qırışıbsa, ağarıb baş ilə qa`şın

 yenə saysızdı tala`şın

 ....çox düşüb başlara da`şın

 hörmətin var el ara, bizlərə Sultab baba, sənsən

 öz qoçaqlarına yol göstərən ağşın xoca, sənsən

 Dədə Qurqudlu o səksən bir elata Ata, sənsən

 dillərin əzbəri ellər ara, sənsən

 bollu dərdə çara, sənsən

پسوند داش در ترکی

داش به معنی سنگ است . اما وقتی به آخر اسم اضافه می شود کلمه جدیدی را می سازند که معنای متفاوتی می دهد ، این پسوند اغلب نشانه شراکت یا ارتباط میان دو چیز (که اسم بیانگر آن است) می باشد.

به چند مثال توجه کنید :

 یولداش (yoldaş) به معنی همراه ویا دوست

 قارداش (qardaş) به معنی هم شکم ویا برادر

 قارینداش (qarındaş) به معنی هم شکم و یا برادر

 سویداش (soydaş) به معنی همریشه و یا هم نژاد

 امه ک داش (əməkdaş) به معنی هم کار

 آرخاداش (Hvohnha) به معنی هم پشت ویا دوست

 آیاقداش (ayaqdaş) به معنی هم پا ویا هم راه

 پایداش (paydaş) به معنی هم سهم ویا شریک

 یانداش (yandaş) به معنی هم سنگر ویا طرفدار

 ائلداش (eldaş) به معنی هم وطن

 یوردداش (yurddaş) به معنی هم شهری

 بویداش (boydaş) به معنی هم خوابه ویا زوج ویا شریک زندگی

 یاسداش (yasdaş) به معنی زوجه ویا هم خوابه

 یؤنداش (yöndaş) به معنی هم سو ویا هم جهت

 آداش (adaş) به معنی هم نام

 قاتداش (qatdaş) به معنی هم ردیف ویا هم سطح ویا همطبقه

 چاغداش (çağdaş) به معنی هم زمان

 سیرداش (sırdaş) به معنی هم راز

 دیلداش (dildaş) به معنی هم زبان

 و...

سلام : salam

صبح بخیر :  sabahınız xeyir

ظهربخیر : günortanız xeyir

عصربخیر : axşamınız xeyir

شب بخیر : gecəniz xeyir

خوبی :  yaxşı sən

خوبم : yaxşıyam

بدنیستم  : pis deyiləm \ pis deyirəm

ممنون : sağolun

خیلی ممنون : çox sağolun

متشکرم : Təşəkkür edirəm

سلامت  باشید : sağolasiz

سلامتی : sağlamlıq

چطوری؟ : necə sən? \ necə siniz?

حالت چطوره (شما چطوری)؟ : siz necə siniz?

چه خبر؟  : nə xəbər

خوش میگذره؟ : xoş keçir

بله : bəli

آره : hə

نه : yox

خوب : yaxşi

بد : pis

کم : az

زیاد : çox

چطور : necə \ nəcur

چه؟ : nə

چه چیز؟ : nəmən

چه چیزی؟ nə şey

برای چه؟ : nə üçün

چرا؟ : niyə

چیه؟ : nə dir

خب.... حالا به مثال زیر توجه کنید.

Salam əli.sabahınız xeyir.necə sən? Yaxşisən?

Salam.sabahınızdə xeyir.pis deyiləm.sağolun. siz necəsiniz? Xoş keçir?

Mən də yaxşiyam.hə...pis deyildir...çox sağolun.

سلام علی.صبحت بخیر.چطوری؟خوبی؟

سلام.صبح شمام بخیر.بدنیستم.ممنون.شما چطوری؟خوش میگذره؟

من هم خوبم.آره... بد نیست.... خیلی ممنون.

حالا تمرین مکالمه زیر را کامل کنید.(طبق ترجمه).

Salam sara. ....... xeyir. Yaxşisən? ... xəbər?xoş keçir?

Salam. Günortanız də xeyir. …. Deyiləm.məmnun*. sağlamlıq.pis deyildir.siz …….?

Mən də ………am. Sağolun.

*نکته: کلمه ممنون که در فارسی بکار میبریم هم در ترکی آذری بکاربرده میشود .

ترجمه:

سلام سارا.ظهر بخیر.خوبی؟ چه خبر؟خوش میگذره؟

سلام.ظهرشمام بخیر.بدنیستم.ممنون. .............. ..... نیست.شما چطوری؟

من..... خوبم.ممنون.

ماضی مطلق فعل ایمک:بودن**{تنها فعل کمکی درزبان ترکی آذربایجانی}.

ایدیم:بودم///ایدین:بودی///ایدی:بود

ایدیک(ایدیق):بودیم///ایدینیز:بودید///ایدیلر(ایدیلار):بودند

*این نوع فعل در صورت پیوند به افعال دیگر ماضی مخفف میشه و(الف و ی)اولش حذف میشه: یازایدی:نوشت====یازدی:نوشت.

ماضی مطلق:

یازدیم:نوشتم//یازدین:نوشتی//یازدی:نوشت//یازدیق:نوشتیم//یازدینیز:نوشتید//یازدیلار:نوشتند.

گؤردوم:دیدم//گؤردون:دیدی//گؤردو:دید//گؤردوک:دیدیم//گؤردونوز:دیدید//گؤردولر:دیدند.

گلدیم:آمدم//گلدین:آمدی//گلدی:آمد//گلدیک:امدیم//گلدینیز:آمدید//گلدیلر:آمدند.

ماضی نقلی:

یازمیشام:نوشته ام//یازییبسان:نوشته ای//یازییب:نوشته است.

یازمیشیق:نوشته ایم//یازییب سینیز:نوشته اید//یازییب لار:نوشته اند.

گؤرموشوم:دیده ام//گؤروبسن:دیده ای//گؤروب:دیده است.

گؤرموشوک:دیده ایم//گؤروبسونوز:دیده اید//گؤروبلر:دیده اند.*

*بجای (ئوب میتوان از مؤش وبجای ئیب از میش )استفاده کرد.هر دوبه یک معنی اند.

ماضی بعید:

یازمیشدیم:نوشته بودم//یازمیشدین:نوشته بودی//یازمیشدی:نوشته بود.

یازمیشدیق:نوشته بودیم//یازمیشدینیز:نوشته بودید//یازمیشدیلار:نوشته بودند.

گؤرموشدوم:دیده بودم//گؤرموشدون:دیده بودی//گؤرموشدو:دیده بود.

گؤرموشدوک:دیده بودیم//گؤرموشدونوز:دیده بودید//گؤرموشدولر:دیده بودند.

فرمول ساخت:ماضی نقلی+ماضی مطلق فعل ایمک.

ماضی استمراری:

یازیردیم: مینوشتم//یازیردین: مینوشتی//یازیردی: مینوشت.

یازیردیق: مینوشتیم//یازیردینیز: مینوشتید//یازیردیلار: مینوشتند.

گؤروردوم:می دیدم//گؤروردون:می دیدی//گؤروردو:می دید.

گؤروردوک:می دیدیم//گؤروردونوز:می دیدید//گؤروردولر:می دیدند.

فرمول ساخت:مضارع اخباری+ماضی مطلق فعل ایمک.

مکالمه شماره 1(ترکی به فارسی با تلفظ لاتین آذری)

1)سلام.چطوری؟خوبی؟خانواده چطورند؟

Salam,nəcur siz?yaxşisən?ayiləniz nəcurdirlər?

2)سلام.ممنون.بدنیستم.خانواده سلام دارند خدمت شما(سلام میرسونند).

Salam.sağol.pis deyiləm(deyirəm).ayilə salamlari var.

1)سلام مرا بهشون برسون.راستی پدرت چطوره؟خوب شد؟

Mənim salamimi onlara yetiriz.hələ atan nəcurdir?yaxşidir?

2)فعلا بدی نیست.تو خونه بستریه..دکتر گفته  کارنکنه!

Hələlik pis deyil. evdə yatax dir.duxtor deyib işləməsin!

1)امیدوارم حالش هرچه زودترخوب بشه.خداحافظ.

Inşa,allah tezliyinən(tezləyinən) hali duzələ .allaha tapşirdim.

2)ممنونم..خداحافظ.

Sağ olasan.allah amaninda

انتخاب : دکتر رحمت سخنی از مرکز آموزشی درمانی امام خمینی (ره) ارومیه 

دو بیتی های بومی ادبیات شفاهی آذربایجان که در اکناف این دیار با نام بایاتی شهرت دارد یکی از رایجترین انواع منظوم ادبیات شفاهی این سرزمین است .

بایاتیها از نظر انسجام شکل ، وسعت مضمون ، ترنم موسیقی و تموج ذوق و احساس در ردیف جذابترین و شورانگیزترین آثار بدیع فولکلوریک جای می گیرند.این نغمات نغز و دلکش که از زندگی و عواطف و رازها و نیازهای مردم ساده و پاکدل مایه می پذیرند و در قالب الفاظی روان و بی تکلف جای می گیرند،از چنان لطف و خلوص و صفا و صراحتی برخوردارند که بخصوص وقتی با آهنگ ویژه خود و با نوائی گیرا خوانده شوند، عنان از کف دل می ربایند و سرشک بر چهره احساس می افشانند.

ارادت و اعتقاد مردم ساده ی صحرا و شهر و روستا به این آثار موزون و دلفریب تا بدان پایه است که بایاتی ها را حسب حال و آیینه سرنوشت نمای خویش می پندارند و بهنگام ملال و سرگشتگی و حرمان برآن توسل می جویند و بعنوان تفال از آن مدد و مراد می طلبند.

عنوان بایاتی ها به احتمال زیاد از نام «بیات»یا«بایات» ماخوذ است.بایات ها از جمله قبائل متعددی بودند که در دورانهای کوچ و اوتراق به آذربایجان آمده و در آنجا سکنی گرفته اند و بعد در ترکیب مردم این دیار مستهلک گشته اند .

حدس انتساب «بایاتی» به بایاتها وقتی قریب به یقین می شود که در موسیقی فولکلوریک آذربایجان نیز به نواهائی از قبیل افشاری و گرایلی بر می خوریم که عنوان آنها نیز از نام قبایل و اقوام گرفته شده است.

بطوریکه از منابع و قراین بر می آید ، بایاتها از موسیقی و ادبیات غنی سرشاری برخوردار بوده اند که پس از کوچ و اسکان در این ناحیه ، به مقیاس وسیعی شیوع یافته و در موسیقی و ادبیات شفاهی نواحی همجوار تاثیر گذاشته است و ما نشانه این تاثیر را در موارد زیاد و از آن جمله بصورت ترادف کلمه بایات با نام برخی از دستگاههای آواز ایرانی و نیز بصورت دستگاه آواز مستقلی به نام «بیاتی» در ترکیه مشاهده می کنیم.

نمونه های اولیه بایاتی ها مسلما در آغاز امر به وسیله شعراء و نوازندگانی که در ادبیات و موسیقی شفاهی آذربایجان به نام «عاشق» {آشیق}اشتهار دارند، بسلک نظم در آمده است.

در جریان قرن ده الی سیزده هجری ، ما به شعرا و نغمه پردازانی مانند امانی، عزیزی،ساری آشیق،صالح، مجروح،معصوم،بیکس،واقف،سالک،ذاکر و دیگران بر می خوریم که نمونه های دست اول بایاتی های آنان در جنگها و دست نویسهای مربوط به ادوار فوق به جای مانده است.

سرایندگان مذکور ،در ضمن سرودن نغمات و نواهای مختلف که معمولا به همراه ساز اجرا می شده ، بایاتی نیز گفته اند و بخصوص بایاتی های عزیزی و ساری آشیق در میان مردم دهان به دهان گشته و رواج عامه یافته است.

ولی بایاتی هایی که اکنون به مقیاس وسیع در میان مردم رواج دارند ، خواه احتمال شناختن سراینده و مصنف آنها در میان باشد ،یا نه ، تعلق به عامه دارند.

زیرا خلق در طول نسلها آنها را سینه به سینه بازگو کرده ، آنچه را که به زبان ذوق و سلیقه خود بیگانه دیده ، به یک سو نهاده و به اقتضای احساس و خواسته های عاطفی خود در آن دگرگونیها داده و به این ترتیب سکه فردی را از روی انها زدوده و به تملک گنجینه فولکلوریک عامه در آورده است.

بایاتی ها از نظر غالب شعری ، از انواع دیگر ادبیات منظومه شفاهی متمایز می گردند.وضع بایاتیها مانند انواع اصیل دیگرادبیات منظوم شفاهی آذربایجان بر اساس وزن هجائی (سیلابیک) استوار است.

بایاتی از چهار مصرع ترکیب می شود که در آن ، مانند رباعی سه مصرع 1و2و4 هم قافیه و مصرع سوم آن ازاد است.

از نظر افاده معنی و منظور، مصرعهای اول و دوم در آمد دو مصرع سوم و چهارم محسوب می شوند و منظور اصلی نیز در دو مصرع آخر مطرح می گردد:

عزیزیم ، گول الللر،

اغ بیلکلر ،گول الللر،

دریاجا عقلین اولسا ،

یوخسول اولسان گولللر.

آپاردی چایلار منی ،

هفته لر ، ایلار منی ،

یوکوم قورقوشوم یوکی،

یوردو بو تایلار منی.

در این بایاتی ها دو مصرع اول در آمد و برداشتی است که به منظور بیان اندیشه و احساس مندرج در دو مصرع آخر طرح شده است.

بنابراین ، وظیفه دو مصرع اول ایجاد زمینه موافق برای بیان و انشاد دو مصرع بعدی است.مصرعهای اول و دوم معمولا با یک وصف طبیعت و یا وصف حال و بطورکلی با توصیفی مشهود و قابل لمس اغاز می شود و زمینه را برای طرح یک واقعیت ، بدانسان که برای گوینده مطرح است فراهم می سازد.

این خصوصیت، یکی از جنبه های متمایز نوع بایاتی بوده و موجب ان می گردد که دو مصرع اول چون فی البدیهه و به قصد ترادف عنوان می شوند، در دو یا چند بایاتی همشکل و متقارن باشند.

ولی مصراعای سوم و چهارم مضامین و معانی متغایر و مستقل از هم پیدا کنند :

من عاشیقام هر آیلار

هر اولدوزلار ،هر آیلار

بوردا بیر گول بیتیبدی،

سوسوزوندان هارایلار.

من عاشیقام هر آیلار،

هر اولدوزلار هر آیلار،

باشیم جلاد الینده ،

دیلیم سنی هارایلار